X
تبلیغات
نجوم - تعریف ستاره شناسی

نجوم

تعریف ستاره شناسی

تعريف ستاره شناسى

 ستاره شناسي علمي است كه درآن حركات وحالات ستارگان با يكديگر بيان ميشود .علم نجوم دوعلم است : علم احكام نجوم . علم نجوم تعليمي علم احكام نجوم علمي است كه در آن اثرات ستارگان بر روي زمين را بحث ميكند واز فروع علم طبيعيات وحيات است واين علم از اجزاء هيئت وعلم سماءوعالم نيست. (خاصيت اين علم تخمين است . اما نجوم تعليمي درباره احرام آسماني وكره زمين بحث مي كند. اماعلم هيئت عالم اسلامي هدفش بيان كردن حركات آسماني و همه اختلافهاي مرئي آنها با اشكال هندسي بوده است وبحث درعلم حركات آسماني وطبيعت اجرام فلكي ازموضوع علم هيئت خارج وبه حكمت طبيعي وحكمت الهي اختصاص دارد وهم طبيعيات اجرام وقسمت عمده هيئت نظري كه درآن ازحقيقت حركات ستارگان بحث مي شود وارد درعلم هيئت اسلامي نبوده است وعلم هيئت اسلامي مشتمل بوده است هرعلم هيئت كروي در عملي . قسمت كوچكي ازهيئت نظري مخصوص كسوف وخسوفها واستتارهاي سيارات. (دلايل توجه به اين علم اين بود كه ابهت وعظمت كرات آسماني ، همواره اعجاب انسانها را بر مي انگيخت ودر ميان عامه مردم نيز روز به روز اين باور بيشتر رايج مي شد كه كرات واجسام نوراني بر سرنوشت موجودات زمين حاكم ميباشند وبر همين پايه دروغين به اين. (تصورات را بوجود آورد كه نام پيشگويي ، دروغگويي ورمالي به خود گرفت . (از طرفي جلوه متغير افلاك چيزي بود كه ذهن وخيال انسان اوليه را قهرا اسير خود كرد وافلام همواره تخيل انسان را به خود مشغول داشته است .(از طرف ديگر مردم در ابتداي امر از آن جهت آسمان ونمودهاي آن را مشاهده ورصد مي كردند كه به حركات خورشيد وماه نياز داشتند تا از روي آنها فصول چهارگانه را كه كشاورزي به آن وابسطه است بشناسند يا ازطلوع وغروب ستارگان راه خود را درسفر. دريايي يا در بيابانهاي بي آب وعلف وپر دامنه پيدا كنند . (اما درباره ههميت اين علم در مكتب اسلام بايد گفت كه علماي اسلام معتقدند كه دربرنامه فرهنگي اسلام نخستين علمي كه مورد توجه قرار گرفته است علم خداشناسي است چرا كه قوام وسعادت هر قومي به اين علم بستگي دارد اما راه وطريقه علمي براي خداشناسي را در دوعلم يعني هيئت ونجوم وطب وتشريح ميدانند چرا كه اين دو رشته است كه خواننده را به عوالم بي نهايت بزرگ ( كهكشانها ، ثواب ، سيارات واقمار و... )

 

تا جهان بينهايت كوچك ( ميكروبها ، سلولها واتمها ) رهبري ميكند . كتاب آسماني اسلام براي هر يك از اين دو رشته از علوم مخصوصا هيئت ونجوم اهميت خاصي قائل است چنانچه در بسياري از آيات قرآن مجيد ذكري از آسمانها و زمين وكواكب وغيره آمده است وتوجه خواننده را نسبت به نظام متقن آنها جلب مي كند . به همين جهت است كه عالمان وفيلسوفان اسلام عموما اين دو رشته را تحصيل مي نمودند . مقام ارجمندي براي آن قائل بودند . (به عنوان دليل نخست وپايه اي در توجه عرب قبل از اسلام به دانش ستاره شناسي بايد به مهاجرت كلدانيان مهاجري كه به اين منطقه آمده بودند عده اي ستاره شناس وكاهن نيز بودند كه عربها كه احكام نجوم وستاره ها وبرجها ومنطقه ها ومنزلگاهاي ماه وآفتاب را از آنان آموختند.اما اعراب خود ستاره شناسان خوبي بودند ودر واقع علاقه آنها به مصنوعات مربوط به دانش جغرافيا علاقه اي موروثي بود . چرا كه مسافرتها وزندگا ني آنها با اوضاع جوي .(ستارگان و حركات ان مربوط بوده است . (البته اين فعاليتها شديدا تحت تاثير وضع جغرافيايي شبه جزيره عربستان قرار داشت . (از طرف ديگر عاملي كه سبب توجه به ستارگان گرديد اين بود كه عرب براي كوچ نشيني خود وحركت در صحراها وپيدا كردن منابع خود محتاج به شناختن مسير بادها والاجرم هواشناسي بود كه اين عمل را از روي حركت ستارگان انجام ميداد . با گذشت زمان عوامل تاريخي جديدي براي به جلو بردن مشعل فرهنگ و تمدن در حال تكوين بود يكي از جنبشهاي مشهور وتاريخ ساز ذهن بشر از دل شبه جزيره عربستان طلوع كرد . از اين رو اعراب بر ملل زيادي كه از نظر فرهنگ برتر از آنان بودند چيره شدند و پس . از اندك مدتي در عرصه علم وانديشه يكه تاز ميدان گرديدد . اما آنچه كه فعاليتهاي علمي وصنعتي مسلمانان را پيرامون علم نجوم به ثمررسانيد اين عوامل بود : (نخست ، عوامل مذهبي وتاكيد فراوان قرآن به تفحص در آفاق وانفس .

 

دوم ، فرضيه حج كه رفتن به زيارت كعبه مستلزم شناخت راهها و آباديعا وسرزمين ها بود . (سوم ، شناخت جهت قبله ، جهت يابي قبله كه خود عامل مهمي براي توجه به نجوم بوده است . 15 از ديگرعوامل روزه گرفتن در فاصله دو زمان معين. (خواندن نماز آيا ت وتعيين ماههاي حرام را نيز بايد ذكر كرد . توجه امرا وخلفا نيز به گسترش اين دانش كمك كرد چنانكه در زمان عباسيان در اثر مساعي مامون در ايجاد دارالترجمه نهضت علمي پايه ريزي شد كه در آن كتابهاي زيادي از يوناني وهندي و ايراني به زبان عربي ترجمه گرديد . ا لبته از عواملي كه سبب توجه خلفا به علم نجوم شد عامل تنجيم را با يد ذكر كرد سلاطين مبالغ هنگفتي براي ايجاد رصد خانه ها و ساختن ابزار دقيق نجومي قرار ميدادند وانتظار پيشگو يي هاي اختر شناسي داشتند .پس از آنكه عراق دارالخلافه وپايگاه ملت اسلام سد اقتباس مسلمانان از علم وتمدن اقوام غيرعرب بيشتر شد وعلاقه آنها به احكام نجوم وآگاهي يافتن بر كتابهايي كه در اين باره نوشته شده بود زياد تر ميشد. بنابراين در اين دوره اخذ علوم از منا بع اصلي شروع شد . در واقع آغاز نقل علوم منجمله نجوم از عصر منصور دومين خليفه عباسي ميباشد . چون توجه منصور به احكام نجوم وحركات كواكب شهرت يافت ، منجمان از ايران و روم وهند به دربار روي آ وردند . بطور خلاصه بايد گفت كه علم هيئت واحكام نجوم از اوايل دوره خلفاي عباسي توسط كتابهاي نجومي هندي وايراني دربين مسلمانان انتشاريافت .با تاسيس بيت الحكمه و رصد خانه هايي و رود متون نجومي زمينه براي رشداختر شناسي اصيل اسلامي كه پيوند نزديكي با ترقيات مسلمانان در رياضيات داشت آماده شد. دردوره هاي بعد دانشمندان و بزرگاني در علم نجوم به ظهور رسيدند و حكايت از فعاليت بالنسه وسيعي در كارهاي ستاره شناسي است وهر كدام از آنها خود آثاري را در زمينه نجوم تاليف وزيجهاي بسياري نوشته ورصدهايي انجام گرفت وابزار آلات بسياري اختراع شد. از اواسط  قرن چهارم خلافت بغداد رو به انحطاط  گذشت و دولتهاي مستقلي چون طاهريا ن وصفاريان و سامانيان پديد آمد . آل بويه در سال 334 هجري . قمري بر بغداد تسلط مييابد . وپس ازآنها سلجوقيان بودند و سپس ان مصيبت هولناك به سقوط بغداد و انقراض دولت عباسيان انجاميد از سوء تدبير و رفتار ايشا ن با مغولان بود. ولي از آن وقت به بعد شهرت خود باقي بود وعلاوه بر آن مراكز علمي متعددي در عالم اسلام ايجاد شد ودر مسلمانان شوق فراگيري علم وذوق تحقيق به درجه اي بود كه هيچ حادثه سخت وانقلاب خونيني آنها را از اين مهم بازنميداشت . اين ترقيات علمي در فاتحان بيگانه به درجه اي تاثير بخشيد كه خود آنها حامي وسرپرست علوم قرار گرفتند . نفوذ واستيلاي تمدن عرب بر قوم ترك ومغول كه خيلي زود سرپرستي قوم مغول خود را اختيار نمودند بي نهايت حيرت انگيز به نظر ميرسد . چنانچه بعد از خاتمه يافتن نفوذ سياسي عرب نفوذ تمدني وي تا مدتي باقي بوده وپس از سقوط بغداد هم پيشرفت علمي آن تا مدتي ادامه داشت وآموزشگاه هيئت آن تا نيمه قرن 15 م /9 ه . ق به حال رونق باقي بوده وبه تحقيقات مهم علمي مي پرداخت .با توجه به تعداد رصدخانه ها وتوسعه فعاليتهاي نجومي وگسترش فعاليتهاي رياضي وستاره شناسي در طي قرون سوم وچهارم هجري ، دنباله اين فعاليتها به قرن 5 كشيده مي شود ودر اين قرن شاهد فوفقيت هاي چشمگيري هستيم كه درخشانترين چهره آن ابوريحان بيروني دانشمند بزرگ ايران است .اهميت واعتبار وسيع وچند بعدي اين دانشمند تا بدان حد است كه جورج سارتن قرن او را عصر بيروني مي نامد. نظريات وشرح كارهاي بيروني در باب ستاره شناسي وگاهشماري در چند كتاب عمده وي التفهيم ، قانون مسعودي ، آثار الباقيه و تحديد نهايات الاماكن لتصحيح مسافات المساكنوالمقاليد آمده است .

 

 

نجوم واحكام نجوم : آداب وشعائر اسلامي و بخصوص نمازهاي روزانه نيز اهميت علمي علم نجوم را براي امت مسلمان آشكار ساخته بود . اوقات نمازهاي روزانه مي بايستي در سراسر سال براي طولها وعرضهاي جغرافيا يي نقاط گوناگون كه مسلمانان در آنجاها مي زيستند وجهت قبله كه همگان مي بايستي در نماز به آنجا روكنند تعيين شود وبه همين جهت است كه از منجمان گمنام گرفته تا بيروني وابن هيثم ، مسلمانان روشهاي گوناگون براي شناختن جهت قبله پيدا كرده بودند وتا زمان حاضر در صدد يافتن روشهاي جديدي براي يافتن جهت قبله برآمده اند . بعضي از فيلسوفان علم نجوم را شاخه اي از رياضيات به شمار مي آوردند واحكام نجوم يا تنجيم را شاخه اي از فلسفه طبيعي وگاه از علوم خفيه يا غريبه مي دانستند . دانشمندن معتبري بوده اند كه نجوم را مي پذيرفتند وتنجيم را نفي مي كرده اند . عموما اين دو بايكديگر آميخته بودند وهرگز در جهان اسلام آن تمايزي كه ميان اين دواصطلاح درباختر وجود دارد كه يكي راعلم مي دانند وديگري را عمل كلذب .آثار اسلامي درباره نجوم: كتابهاي عربي فارسي وحتي زبانهاي ديگر اسلامي همچون تركي درباره نجوم وموضوعات وابسطه به آن چندان زياد است كه علي رقم دو قرن تحقيق توسط دانشمندان غربي قسمت مهمي از آنها هنوز تقريبا دست نخورده است . بعضي رساله هايي است كه تنها به يك جنبه اين علم تحقق دارد مثل آنها كه مثلا درباره ثوابت يا آلات نجومي بحث ميكند . بعضي ديگر مشتمل برگزارشي توصيفي است بي آنكه درآنها از مباني رياضي بحثي به ميان آمده باشد . بعضي ديگر از كتابها خلاصه نجومي است كه درآنها كوشش شده تا تمام مباحث بصورت دايرة المعارفي ودرعين حال تحليلي بيان شود .از اين گروه است بعضي از آثار نجومي بزرگ اسلامي همچون قانون مسعودي بيروني و... .

 

 

 

+ نوشته شده در  86/08/04ساعت 15:25  توسط احمد رضا  |